Trauma en het zenuwstelsel 

Je hoofd wil verder. Je lichaam blijft achter. Je hebt misschien al veel gelezen over trauma. Je begrijpt rationeel wat er is gebeurd. Je weet dat een moeilijke periode achter je ligt. Toch reageert je lichaam nog steeds alsof het gevaar ieder moment kan terugkeren.

• Je schrikt van een onverwacht geluid.
• Je hartslag schiet omhoog tijdens een lastig gesprek.
• Je voelt spanning zonder duidelijke aanleiding.
• Je slaapt licht en wordt moe wakker.
• Je probeert te ontspannen, terwijl je lichaam voortdurend alert blijft.

Dat kan verwarrend zijn. Je hoofd vertelt dat alles veilig is. Je lichaam gelooft daar nog weinig van.

Juist daarom groeit de aandacht voor het zenuwstelsel. De afgelopen jaren ontdekten wetenschappers steeds meer over de manier waarop trauma wordt opgeslagen. Het draait veel minder om herinneringen alleen. Trauma leeft vooral voort in de automatische reacties van het lichaam.

Wie begrijpt hoe het zenuwstelsel werkt, begrijpt ook waarom herstel tijd vraagt. Je lichaam probeert je al die tijd te beschermen. Zodra je dat inziet, ontstaat vaak meer begrip voor jezelf.

Het zenuwstelsel bewaakt jouw veiligheid

Je zenuwstelsel werkt dag en nacht. Iedere seconde verwerkt het duizenden signalen.

• Hoor je een vogel zingen?
• Voel je de zon op je huid?
• Ruik je versgebakken brood?
• Je zenuwstelsel registreert alles.
• Het maakt daarbij voortdurend één inschatting.

Ben ik veilig?

Wanneer het antwoord positief is, blijft je lichaam ontspannen. Je ademhaling verloopt rustig. Je hartslag blijft stabiel. Je spieren voelen soepel. Je aandacht gaat vanzelf naar de mensen om je heen.

Ontstaat er gevaar, dan verandert alles binnen een fractie van een seconde.

• Je hersenen sturen direct een alarmsignaal.
• Stresshormonen komen vrij.
• Je spieren spannen zich aan.
• Je ademhaling versnelt.
• Je pupillen worden groter.
• Je lichaam maakt zich klaar om te overleven.
• Dat mechanisme redt dagelijks levens.

Waarom trauma het alarmsysteem verandert

Bij een ingrijpende gebeurtenis werkt dit systeem precies zoals bedoeld. Na afloop keert het lichaam normaal gesproken langzaam terug naar ontspanning.

Bij trauma gebeurt iets anders. Het zenuwstelsel blijft waakzaam. Alsof de rookmelder blijft afgaan terwijl het vuur al lang is gedoofd. Daardoor reageer je soms heftig op situaties die voor anderen heel gewoon lijken.

Een kritische opmerking. Een boze blik. Een onverwacht telefoontje. Een harde deur. Een drukke supermarkt. Voor iemand met een overbelast zenuwstelsel voelt zo'n situatie veel intenser. Dat heeft weinig te maken met wilskracht. Het lichaam probeert eenvoudigweg herhaling van oude pijn te voorkomen.

Je lichaam onthoudt wat je hoofd vergeet

Veel mensen kunnen zich een traumatische gebeurtenis nauwelijks herinneren.

Toch reageert hun lichaam nog steeds. Dat komt doordat herinneringen op verschillende manieren worden opgeslagen.

Je bewuste geheugen vertelt het verhaal. Je lichaam bewaart de ervaring. Daardoor kan een bepaalde geur, een stem, muziek of een bepaalde plek ineens spanning oproepen. Je begrijpt misschien niet waarom. Je lichaam weet het nog wel. Dat verklaart waarom praten soms onvoldoende verandering brengt.

Herstel vraagt daarom ook aandacht voor het lichaam.

Van veiligheid naar overleven

Ons zenuwstelsel kent verschillende toestanden. Wanneer je veilig bent, ontstaat verbinding. Je maakt gemakkelijk contact.

• Je denkt helder.
• Je voelt nieuwsgierigheid.
• Je kunt lachen.
• Je lichaam verteert voedsel goed.
• Je slaapt dieper.
• Je ervaart energie.

Na een traumatische ervaring verschuift het zenuwstelsel gemakkelijker naar een overlevingsreactie. Vanaf dat moment draait veel energie om bescherming. Vaak gebeurt dat zonder dat je het zelf merkt. Je reageert automatisch.

Van binnen draait het opnieuw om veiligheid. Wanneer je vroeger liefde of waardering vooral ontving door je aan te passen, neemt het zenuwstelsel dat patroon vaak mee naar volwassen relaties. Veel mensen ontdekken tijdens een retraite dat dit gedrag ooit hielp om moeilijke situaties door te komen. Vandaag vraagt het vooral veel energie.

Waarom je lichaam moe blijft

Een zenuwstelsel dat voortdurend waakzaam is, verbruikt enorm veel energie. Dat verklaart waarom veel mensen met trauma zich chronisch vermoeid voelen. Je slaapt misschien acht uur. Toch word je uitgeput wakker. Je lichaam draait dag en nacht op een hoger toerental. Na verloop van tijd raakt het lichaam uitgeput. Concentratie neemt af. Je geheugen laat je vaker in de steek. Je raakt sneller overprikkeld. Je zenuwstelsel werkt simpelweg overuren.